خرما یک محصول استراتژیک در ایران می باشد که اقتصاد و معیشت حداقل شش استان مهم کشور مستقیما” به این محصول وابسته است.خرما در استان های مرزی خوزستان , بوشهر,هرمزگان,سیستان و بلوچستان وفارس و کرمان نقش بسیار مهمی ایفاد میکند و زندگی مردم شریف این استانها به وضعیت خرما گره خورده است.در سال های اخیر در استان های خراسان جنوبی, یزد, اصفهان , ایلام و کهکیلویه نخاستان ها توسعه قابل توجهی داشته است که بر اهمیت نقش خرما در کشور افزوده است .هر زمان که بازار خرما دچار رکود وتلاطم میشود, مستقیم در زندگی مردم و اقتصاد این استان ها تاثیر داشته و تبعات اقتصادی,امنیتی و اجتماعی بدنبال خواهد آورد لذا ساماندهی و ایجاد ثبات نسبی در بازار خرما از ضروریات در برنامه ها و سیاست های کلان کشور باید باشد و این مهم وظیفه فعالین صنعت خرما و مسئولین کشور است. بنابراین برای ایجاد ثبات و ساماندهی بازار خرما , باید عوامل تاثیر گذار براین بازار را شناخت تا بتوان آنها را به نفع صنعت خرمای کشور مدیریت نمود.
- عرضه و تقاضا
مهمترین عامل موثر بر هر بازاری,عرضه و تقاضا می باشد که هر دو قابل مدیریت بوده و عوامل زیادی بر روی این دو مولفه تاثیر گذار هستند.
الف- عرضه :
عرضه از نظر علم اقتصاد , مقدار کل کالاها یا خدمات خاصی را که برای مصرف کننده موجود است را توصیف میکند. عرضـه میتواند به مقدار موجود در یک قیمت خاص یا مقدار موجود در یک محدوده خاص از قیمت ها اشاره کند.
در مورد خرما عموما تصوراین است که عرضه همان میزان تولید خرما در یک سال است که البته تاحدود زیادی تصور درستی است,بطور کلی عرضه را میتوان به دو نوع تقسیم نمود عرضه بالقوه و عرضه بالفعل .عرضه بالقوه میزان تولید خرما درسال به اضافه موجودی در انبارها و سردخانه ها از سال قبل می باشد. عرضه بالفعل خرما یعنی میزان خرمایی که در زمان وجود تقاضا در بازار برای فروش وجود دارد که این بستگی به اراده صاحبان خرما برای عرضه است(فروش) البته میزان تولید وموجودی خرما و قیمت مورد مطلوب, بر تصمیم مالکان خرما برای فروش تاثیر گذار است که در جای خود توضیح بیشتری داده خواهد شد. در سال های اخیر , تعدادی از نخل داران از فروش محصول خود در زمان وجود تقاضا ,خودداری کردند چون انتظار افزایش قیمت را در آینده داشتند, که البته این عمل باعث افزایش قیمت میشود ولی نکته ای را باید مد نظر داشت و آن این است که تقاضا برای خرما همیشگی و ثابت نیست وبعد از گذشت پیک مصرف ,تقاضا و بدنبال آن ,قیمت کاهش بسیار شدیدی دارد.در اینجا بحث مدیریت فروش مطرح میشود که نخلدران باید تولید خود را در زمان های مختلف به بازارعرضه نمایند که در غیراینصورت فرصت و قیمت مناسب را از دست خواهند داد.
تولید خرما به عوامل طبیعی و مدیریت نخلستان بستگی دارد.در سال های اخیر خشکسالی وافزایش دما و همچنین بروز آفات گوناگون , بر تولید و کیفیت خرما تاثیر گذار بوده است.
ب- تقاضا
تقاضا عبارت است از مقدار کالا یا خدمتی که مصرفکنندگان مایل و قادرند در هر سطح از قیمت در یک دوره زمانی مشخص خریداری کنند به دیگر سخن تقاضا , یعنی میزان درخواست خرید برای خرما. تقاضا برای خرما امری همیشگی و ثابت نیست به معنی دیگر تقاضا در همه زمان ها به میزان ثابت و یکسانی نمی باشد. بطور کلی تقاضا برای خرما ,یک تقاضای فصلی و دارای یک نمودار سینوسی است, پیک مصرف خرما یا به عبارت دیگر, بالاترین تقاضا در ماه های سرد سال و همچنین ماه مبارک رمضان است بنابراین مدیریت عرضه خرما هم باید متناسب با تقاضا و به موازات آن صورت پذیرد.
تولید خرما در ایران از مقدار ۸۷۰ هزار تن در سال ۱۳۸۰ به ۶/۱ میلیون تن در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است. در سال ۱۳۸۰ میزان صادرات این محصول حدود ۱۲۰ هزارتن و مصرف بازار داخل حدود۴۰۰ هزارتن و بوده است. صنایع جنبی هم مقداری از تولید را مصرف نموده اند و حدود۳۰۰ هزارتن مازاد عرضه بر تقاضا داشته ایم و به همین علت در آن سال شاهد کاهش شدید قیمت بودیم.
در سال ۱۴۰۳ , تولید نسبت به سال قبل کاهش داشت و چون قیمت در ابتدای فصل در حالت تعادلی بود ,با گذشت زمان ,قیمت یک شیب صعودی را طی نمود.
سال ۱۴۰۴ شرایط به عکس شد , هم میزان تولید بیشتر از سال قبل بود و هم قیمت ابتدای فصل دور از انتظار بازار تعیین گردید ودر آخر سال, اعمال منوعیت بر روی صادرات و بدنبال آن شرایط جنگی هم باعث رکود شدید در بازارشد.
میزان درآمد افراد,کیفیت خرما , بسته بندی و قیمت ,عوامل تاثیرگذار بر تقاضا هستند.کیفیت و بسته بندی ارتباط مستقیم با تقاضا و قیمت ارتباط عکس با تقاضا دارد.در سال تولیدی ۱۴۰۴ متاسفانه خرمای مضافتی بواسطه آفات از کیقیت مناسبی برخوردار نبود و یکی از علت های کاهش تقاضا افت کیفیت بود.
درجه بندی و سورت عالی , تنوع در بسته بندی و وزن,تحویل به موقع,ثبات در قیمت نیز تاثیر به سزایی در میزان تقاضا دارد و برای داشتن یک بازار خوب و دائمی باید این شرایط را به نحو احسنت رعایت نمود.
- قیمت
مسلما قیمت خرما حساسترین عامل , برای تولید کننده و مصرف کننده است.خرما به لحاظ علم بازاریابی, در زمره کالاهای لوکس قرار میگیرد وکشش قیمتی بالایی دارد,یعنی تغییر در قیمت, میزان مصرف را به شدت تغییر خواهد داد. لذا برای حفظ میزان مصرف , خصوصا در سال هایی که تولید خرما زیاد است,باید جلوی تغییرات شدید قیمتی را گرفت.
از نظر تولید کننده ,قیمت باید پوشش دهنده هزینه های تولید به اضافه سود مورد انتظار باشد, که انگیزه لازم برای حفظ و نگهداری نخلستان ها را به نخل داران بدهد.
در سال های گذشته در بعضی مناطق , شاهد تغییر کاربری نخلستان ها به زمین های زراعی بودیم که تنها علت آن غیر اقتصادی بودن نخلستان بود.
بیش از نیمی از تولید خرما در بازار داخل مصرف میگردد,لذا وضعیت اقتصادی و معیشتی (درآمدسرانه) مردم در بازار خرما بسیار تعیین کننده است.
مناسب ترین قیمت برای خرما همان قیمت تعادلی است یعنی جایی که منحنی عرضه و تقاضا همدیگر را قطع میکنند و باعث میشود مطلوبیت برای فروشنده و خریدار و حفظ شده و همچنین باعث مصرف کل میزان عرضه خرما گردد و خرمایی برای سال بعد در سردخانه ها نماند.
- سیاست های اقتصادی و تصمیمات دولت
در سال های اخیر شاهد سیاست های اقتصادی غیر کارشناسی و تصمیات و بخشنامه های خلق الساعه بودیم که خسارت های جبران ناپذیری بر پیکره صنعت خرما وارد نموده است.
سیاست های غیر کارشناسی نظیر رتبه بندی کارت های بازرگانی , تامین ارز مورد نیاز خودروسازها از طریق صادرات خرما ,توسط شرکت های اقماری وابسته به آنها, و یا اعمال محدودیت و ممنوعیت بر صادرات خرما به بهانه تنظیم بازار داخل, نمونه ای از دخالت های بیجا دولت در صنعت خرما می باشد.
با وجود رقبای سرسختی نظیر عربستان , عراق , تونس و… اعمال این سیاست ها باعث از دست رفتن بازارهایی میشود که سالها برای بدست آوردن آنها تلاش گردیده و هزینه شده است و دولت محترم باعث میشود این بازارها دو دستی تقدیم رقبا گردد که خسارت ناشی از آن درکوتاه مدت و بلند مدت به اقتصاد کشور و به نخل داران وارد خواهد آمد و بدست آوردن مجدد این بازارها مستلزم صرف زمان و هزینه خواهد بود.
بطور کلی حضور در بازارهای جهانی و تجارت بین الملل نیازمند ثبات در قوانین و سیاست های اقتصادی است که متاسفانه کشور ما از این لحاظ عملکرد خوبی نداشته و به همین علت تجارت خصوصا تجارت بین الملل ما از ثبات لازم برخوردار نبوده و همواره با تهدیداتی روبرو بوده است که هزینه تجارت را افزایش داده است و قدرت رقابت تجار ایران در مقابله با رقبای خارجی کاهش داده است و نتیجه آن کاهش قیمت محصولات ایران در بازارهای خارجی است.
- نرخ ارز
کاهش ارزش پول کشور و افزایش نرخ ارز , باعث افزایش تقاضا برای محصولات کشور و صادرات میگردد زیرا قیمت محصولات تولیدی برای مصرف کننده خارجی ارزان میگردد.
اگرچه با بالا رفتن نرخ ارز تقاضای صادرات خرما افزایش می یابد ولی از طرف دیگر با کاهش ارزش پول ملی, قدرت خرید برای مصرف کننده داخلی کم شده و تقاضای داخلی کاهش می یابد زیرا خرما در زمره کالاهای لوکس بوده و کشش قیمتی بالایی دارد.
نکته حائز اهمیت اینکه سرعت تاثیر اقزایش نرخ ارز بر روی تقاضای صادراتی به مراتب بیشتر از سرعت تاثیر آن بر روی تقاضای داخلی است.
تجربه سال های اخیر نشان داده است که افزایش نرخ ارز تاثیر مثبتی بر روی صادرات داشته و میزان صادرات را افزایش داده و بازار را از رکود نجات داده است ولی بطور کلی عدم ثبات در نرخ ارز در بلند مدت تاثیر منفی در تجارت بین المللی دارد.
- کشور های رقیب
تولید خرما در دنیا بیش از ۷ میلیون تن می باشد که مصر, عربستان ,ایران ,الجزایر,عراق, امارات متحده عربی,مراکش , سودان , پاکستان وعمان جز ۱۰ کشور برتر تولید کننده خرما هستند.بنابراین رقابت در این بازار بسیار شدید بوده و هر کشوری با کوچکترین اشتباه از بازار خارج خواهد شد.
در برخی کشورها , دولت ها به صادرات خرما اهمیت داده ودر راستای حمایت از تولید کنندگان و صادرکنندگان خرما , سیاست های حمایتی اعمال می کنند.این حمایت ها هم شامل حمایت های مالی است و هم حمایت های قانونی است , بعنوان مثال دولت تونس بخشی ازهزینه های بازاریابی و صادرات را میپردازد همچنین سیاستی اتخاذ نموده که صادرات خرما این کشور در انحصار چند شرکت باشد که بدینوسیله جلوی رقابت منفی بین صادرکنندگان را به نفع منافع ملی گرفته است.
ایران رتبه دوم تولید خرما را در دنیا دارد واین تولید بیش از نیاز بازار داخل می باشد,بنابراین دولت باید سیاست های حمایتی از این صنعت را اتخاذ نماید تا فعالین این صنعت بتوانند در رقابت با سایر کشورها برنده میدان باشد همچنین از ورود هر شخصی به صادرات خرما جلوگیری شود زیرا در سال های اخیر, باز بودن صادرات و حضور تعداد زیاد صادرکنندگان باعث رقابت منفی و کاهش قیمت صادراتی خرمای کشور گردیده که این مسئله به منافع ملی ضربه وارد میسازد.
تخصصی شدن صادرات و مسئولیت دادن به تشکل های بخش خصوصی میتواند یکی از راه حل ها باشد.
- فرهنگ مصرف خرما
متاسفانه خرما در سبد مصرفی خانوارها جایگاه دائمی و مناسبی ندارد.مصرف خرما عمدتا فصلی و یا در مراسمات مذهبی است و هنوز فعالین صنعت خرما نتوانستند در این زمینه فرهنگ سازی نموده و مصرف فصلی و مراسمی خرما را به یک مصرف همیشگی و مداوم تبدیل نمایند.بنابراین این نوع فرهنگ مصرف بر بازار و قیمت خرما تاثیر مستقیم خواهد گذاشت.
عموما در کشورهای عربی خرما جایگاه ویژه ای در سبد مصرفی خانوارها دارد. بعنوان مثال مصر که جایگاه اول تولید خرما را در دنیا دارد علی رغم تولید بالا ولی جایگاه و رتبه ای در میان کشورهای صادراکننده خرما ندارد زیرا میزان مصرف خرما در میان مردم مصر بسیار بالاست.
برای اصلاح فرهنگ مصرف مردم باید تبلیغات مناسب در کنار عرضه اصولی و بسته بندی متنوع و زیبا و کیفیت خوب داشت.
- فراوری محصول
وجود صنایع جنبی و تولید فراورده های خرما و یا استفاده از خرما در تولید محصولات دیگر , میتواند بخش قابل توجهی از خرمای درجه دو و درجه سه را از بازار جمع آوری نموده که نتیجه آن ساماندهی بازارخرمای تازه خوری بوده و به داشتن قیمت تعادلی کمک زیادی خواهد نمود.
خوشبختانه استفاده از خمیر خرما, شکر خرما کنسانتره خرما در تولید محصولات دیگر ,در حال افزایش است و جایگزین کردن خرما به جای شکر و قند میتواند به سلامت جامعه کمک کند.
- کالاهای جانشین و کالاهای مکمل
هرچند که این عامل نقش خیلی مهم و موثری را در بازار خرما بازی نمیکند ولی بعنوان یک عامل تاثیر گذار باید به آن اشاره نمود.
کالاهی جانشین یعنی کلاهایی را که مصرف کننده میتواند جایگزین مصرف کالای دیگری کند.مثلا وقتی قیمت برنج بالا میرود, بخشی از مردم به جای برنج ماکارونی مصرف میکنند و ماکارونی بعنوان کالای جانشین برنج مطرح میگردد.در مورد خرما میتوان از شیرینی ها بعنوان کالای جانشین نام برد یا واریته های دیگر خرما میتواند جانشین یکدیگر شوند.مثلا در ماه مبارک رمضان خرمای کبکاب و خرمای مضافتی میتوانند جانشین یکدیگر شوند یعنی زمانیکه خرمای مضافتی افزایش قیمت پیدا میکند مصرف رو به مصرف خرمای کبکاب می آورند یا زولبیا نیز میتواند یک جایگزین خرما می باشد , مصرف کننده نگاهی به درآمد خود و نگاهی هم به قیمت خرما و زولبیا انداخته بعد انتخاب میکند که کدام را خرید نماید. بنابراین قیمت خرما و کالای های جانشین میتواند بر میزان مصرف خرما تاثیر گذار باشد.
کالای مکمل یعنی کالایی که در کنار کالای دیگر مصرف میشود. بعنوان مثال در بعضی شهرها خرما را درکنار چایی مصرف میکنند ,چای و خرما در اینجا مکمل هم هستند و تغییرات قیمت در هرکدام بر میزان مصرف دیگری تاثیر گذارخواهد بود.
نتیجه
همانطور که در این نوشتار آمد حداقل هشت عامل در بازار خرما تاثیر گذار هستند و برای مدیریت صحیح بازار خرما و ایجاد ثبات نسبی باید این عوامل را کنترل و مدیریت نمود.
- بطور کلی میزان تولید خرما در ایران بیش از حد نیاز بازار داخل است و مازاد بر آن باید صادرگردد وهر خللی بر صادرات این محصول تاثیرات بسیار شدیدی بر بازار آن خواهد گذاشت. بنابراین شایسته است که همه فعالین این صنعت بعنوان بازیگران زنجیره ارزش با حمایت دولت محترم برنامه کوتاه مدت و بلند مدت در جهت ساخت بازارهای صادراتی طراحی نمایند و این میسر نمیشود مگر با تدوین نقشه راه تجارت خرما. مسلما موفقیت در این ماموریت سترگ دستاوردهای بسیار بزرگی برای ملت و دولت به همراه خواهد داشت که حداقل نتایج آن ایجاد بازاری با ثبات نسبی , اشتغال پایدار چند ده هزار نفری و درآمد ارزی بیش از یک میلیون دلاری خواهد بود.
- با مدیریت علمی وصحیح نخلستان و استفاده از سیستم های جدید آبیاری و ابزارهای نوین , و روش های درست بسته بندی و نگهداری اصولی , میتوان بهره وری را بالا برد و عرضه را مدیریت کرد تا بتوان قیمت تمام شده خرما را کاهش داد.
- همچنین با بررسی بازار بهترین زمان فروش را انتخاب کرد.
- با اتخاذ سیاست قیمت گذاری خردمندانه نه هیجانی میتوان تقاضا را کنترل کرد.
- با حمایت از تشکل های بخش خصوصی و بها دادن به این تشکل ها میتوان به تعامل مناسب با دولت دست یافت و بر روی تصمیمات دولت تاثیر گذار بود و از اتخاذ تصمیمات نادرست جلوگیری کرد.
- با تشکیل زنجیره ارزش خرما میشود به یک بازار مناسب, با ثبات نسبی رسید که در آن کل عوامل زنجیره از فعالیت خود سود لازم را داشته باشند.
